गणतन्त्रले के दियो र कति झस्कायो ?

नेपाली जनताको सात दशक लामो संघर्ष, वि.सं. २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन र वीर शहीदहरूको बलिदानको जगमा मुलुकमा राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भएको आज १८ वर्ष पूरा भएको छ। जेठ १५ गतेको त्यो ऐतिहासिक दिन, जसले नेपाललाई शताब्दिऔँ लामो शाहवंशीय राजतन्त्रबाट थुतेर 'संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र' को नयाँ युगमा प्रवेश गराएको थियो, आज पुनः आत्मसमीक्षाको कसीमा उभिएको छ। गणतन्त्र दिवसको यो उत्सव मनाइरहँदा आम नागरिकको मनमा एउटै गम्भीर प्रश्न खेलिरहेको छ– १८ वर्षको यो यात्रामा गणतन्त्रले देश र जनतालाई आखिर के दियो र कुन कुन मोडमा कति झस्कायो? भन्ने कुरा आम छर्लङ्ग छ । 

गणतन्त्रले के दियो? (उपलब्धिहरूको ऐना) पक्कै पनि, व्यवस्था बदलिएसँगै देशले केही युगान्तकारी उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ, जसलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन: जनताका छोराछोरी राष्ट्राध्यक्ष: हिजो कुलीन घराना वा एउटै वंशमा मात्र सीमित रहेको राज्यको सर्वोच्च पद (राष्ट्रपति) मा आज सामान्य नागरिकका छोराछोरी पुग्न सक्ने मार्गप्रशस्त भएको छ। यो प्रतीकात्मक मात्र नभई सार्वभौमसत्ता वास्तविक रूपमै जनतामा सरेको बलियो प्रमाण हो।

समावेशी र पहिचानको स्वीकारोक्ति: राज्यका हरेक निकायमा महिला, दलित, जनजाति, मधेशी, थारू, मुस्लिम र पिछडिएका क्षेत्रको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित भएको छ। हिजो सिंहदरबारको पहुँचबाट टाढा रहेका सीमान्तकृत आवाजहरूले आज नीति निर्माण तहमा आफ्नो स्थान पाएका छन्।

गाउँ-गाउँमा सिंहदरबार (संघीयता): केन्द्रीकृत शासन प्रणालीको अन्त्य भई देश सात प्रदेश र ७५३ स्थानीय सरकारमा विभाजित भएको छ। विकास, बजेट र प्रशासनिक सेवाका लागि काठमाडौँ नै धाइरहनुपर्ने बाध्यता निकै हदसम्म हटेको छ। स्थानीय सरकारहरू नागरिकको सुख-दुःखको नजिकको साथी बनेका छन्।

मौलिक हक र स्वतन्त्रता: नागरिकले पूर्ण प्रेस स्वतन्त्रता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र मौलिक हकहरूको उपभोग गर्न पाएका छन्। राज्यका बेथिति र नेतृत्वको कमजोरीमाथि निधक्क भएर औंला उठाउन सक्ने चेतना र स्वतन्त्रता गणतन्त्रकै देन हो।

कति झस्कायो? (निराशा र चुनौतीका तरंगहरू) व्यवस्था बदलियो, तर नागरिकको अवस्था बदलिएन। यहीँनिर गणतन्त्रले आम नेपालीलाई पटक–पटक झस्काउने र निराश बनाउने काम गरेको छ: 
नेतृत्वको सामन्ती चरित्र र राजनीतिक अस्थिरता: राजतन्त्र ढल्यो, तर दलका शीर्ष नेताहरूमा 'नयाँ राजा' को प्रवृत्ति हाबी भयो। सत्ताको छिनाझपटी, गुटबन्दी र कुर्सीको खेलले गणतन्त्रको गरिमालाई पटक-पटक लज्जित बनाएको छ। जनताले सरकारको स्थिरता र सुशासन चाहेका थिए, तर भागबन्डाको राजनीतिले देशलाई सधैं बन्धक बनाइरह्यो।

युवा पलायनको डरलाग्दो चित्र: गणतन्त्रले देशमै रोजगारी र समृद्धिको ढोका खोल्ने आशा थियो। तर, आज दैनिक हजारौँको संख्यामा ऊर्जावान् युवाहरू त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट बाहिरिन बाध्य छन्। देशको भविष्य बोकेको जनशक्ति खाडी र युरोप पलायन भइरहँदा यो व्यवस्थाको सार्थकतामाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा भएको छ।

संस्थागत भ्रष्टाचार र बेथिति: फाइल खोल्दा मन्त्रीदेखि उच्चपदस्थ कर्मचारीसम्मको नाम जोडिने ठूला-ठूला भ्रष्टाचारका काण्डहरूले लोकतन्त्रको खम्बा नै हल्लाइदिएको छ। विधिको शासन कमजोर बन्दै जाँदा र दण्डहीनता मौलाउँदा नागरिकमा राज्यप्रति चरम अविश्वास पैदा भएको छ, जसले व्यवस्था विरोधी शक्तिहरूलाई मलजल गरिरहेको छ।

आर्थिक संकट र महँगी: सर्वसाधारण नागरिक छाक टार्न धौ-धौ पर्ने अवस्थामा छन्, जबकि राजनीतिक दाउपेच र फजुल खर्चले राज्यकोष रित्तिँदै गइरहेको छ। आर्थिक असमानताको खाडल झन्-झन् गहिरिँदै जाँदा गणतन्त्र केवल टाठाबाठा र सीमित राजनीतिक वृत्तका लागि मात्र 'कमाउने भाँडो' त बनिरहेको छैन भन्ने संशय पैदा भएको छ।

देशकाे भविष्य कठिन माेडमा त हुँदै हाे । जनताले अबको बाटो सहज ठानेका छैनन् । गणतन्त्र आफैँमा खराब व्यवस्था होइन, यो त नागरिकलाई बलियो बनाउने सबैभन्दा सुन्दर र उन्नत प्रणाली हो। खराबी त यसलाई सञ्चालन गर्ने नेतृत्वको नियत, दृष्टिकोण र आचरणमा देखिएको हो। व्यवस्था परिवर्तन भयो, तर शासकहरूको सोच र कार्यशैली परिवर्तन हुन सकेन।

जेनजी आन्दोलन र त्यस पछिका यी सरकारले आम डिलिभरी दिनै पर्छ । त्यसाे हुन नसके उत्तरार्धमा राज्यले थेक्न नसक्ने आन्दोलनको आँधिबेरी मडारीने छ । गणतन्त्रले दिएका राजनीतिक उपलब्धिहरूलाई जोगाउँदै यसले झस्काएका गम्भीर घण्टीहरूबाट पाठ सिक्न अब ढिला भइसकेको छ। अबको यात्रा केवल अमूर्त राजनीतिक नारामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन; यसलाई 'सुशासन, रोजगारी र आर्थिक समृद्धि' सँग जोड्नैपर्छ। राजनीतिक दलहरूले आत्मालोचना गर्दै जनआकांक्षा अनुरूप काम नगर्ने हो भने, यो व्यवस्थामाथि थप संकट आउन सक्छ। गणतन्त्र दिवसको वास्तविक सार्थकता तब मात्र हुनेछ, जब देशको सबैभन्दा दूरदराजमा रहेको नागरिकले पनि राज्य मेरो सारथी हो र यो गणतन्त्र मेरै लागि आएको हो भन्ने सुखद अनुभूति गर्न पाउनेछ।