बहुलजातीय विविधता: चुनौतीको भुमरी कि समृद्धिको मार्गचित्र?

   नेपाल प्रकृतिले मात्र होइन, मानवीय संस्कृति र जातीय विविधताले भरिपूर्ण एक सुन्दर बगैँचा हो। सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएसँगै यो बहुलजातीय पहिचानले कानुनी र राजनीतिक रूपमा थप दरिलो धरातल त पाएको छ, तर व्यवहारमा भने यस विविधतालाई देश विकासको इन्जिन बनाउने कि राजनीतिक स्वार्थको गोटी? भन्ने प्रश्न यतिबेला राष्ट्रिय विमर्शको केन्द्रमा आइपुगेको छ।

विविधता भित्रका चुनौती छ भन्दैमा सामाजिक सद्भावमाथि संशय हुनु हुदैन  । पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोग र राजनीतिक अस्थिरताका कारण जातीय विविधता कतिपय अवस्थामा संवेदनशील बन्दै गएको छ। राज्यका हरेक तह र निकायमा समानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्वको मुद्दा अझै पनि पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन, जसले गर्दा सीमान्तकृत समुदायमा एक किसिमको निराशा र आक्रोश देखिन्छ।

सबैभन्दा ठूलो चुनौती त राजनीतिक दलहरूले आफ्नो चुनावी स्वार्थका लागि जातीय सेन्टिमेन्ट (भावना) लाई हतियार बनाउनु हो। साँघुरो जातीय पहिचानको नाराले शताब्दीऔँदेखि कायम रहँदै आएको "विविधतामा एकता" र आपसी सद्भावको कडीलाई कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ। कुनै एक क्षेत्र वा समुदायको अधिकारको कुरा गर्दा अर्को समुदाय त्रसित हुने वातावरण बन्नु नै आजको मुख्य चुनौती हो।

अवसरको भण्डार पनि हाे ।  विश्व बजारमा नेपालको ब्रान्डिङ यही कुरालाई लिन सकिन्छ  । चुनौतीका चाङहरू छन् भन्दैमा हामीले यस विविधताभित्र लुकेका असीमित अवसरहरूलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन। बहुलजातीय समाज नेपालको लागि एउटा यस्तो पुँजी हो, जसलाई सही ढङ्गले परिचालन गर्न सके मुलुकले आर्थिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ:

सांस्कृतिक पर्यटन (Cultural Tourism) मा प्रत्येक जातजातिका आफ्नै मौलिक भेषभूषा, भाषा, चाडपर्व र संस्कृति छन्। यसलाई 'सांस्कृतिक पर्यटन'को रूपमा विश्व बजारमा प्रवर्द्धन गरेर देशले ठूलो आर्थिक लाभ लिन सक्छ।

परम्परागत सीप र उद्यमशीलता जस्ता कुराहरु हेर्ने हाे भने विभिन्न जातिहरूसँग पुस्तौँदेखि चल्दै आएको रैथाने ज्ञान, सीप र प्रविधि (जस्तै: हस्तकला, परम्परागत औषधि, वास्तुकला) छ। यसलाई आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण गरेर स्थानीय तहमा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र गौरवकाे रुपमा बहुजातीय र बहुभाषिक हुनु भनेको विश्वमञ्चमा नेपालको विशिष्ट पहिचान हुनु हो। यो विविधता नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो 'सफ्ट पावर' (Soft Power) हो।

अबको बाटो राज्यको दायित्व बाेध र नागरिक सचेतताकाे जरुरत हुन्छ  । चुनौतीलाई पन्छाउँदै अवसरहरूलाई संस्थागत गर्न अब राज्य र नागरिक दुवै तहबाट गम्भीर पहल हुन जरुरी छ। राज्यले केवल कागजमा मात्र होइन, व्यवहारमै सबै जातजाति, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण, संवर्द्धन र सम्मान गर्ने नीति लिनुपर्छ। विकासका योजनाहरू बनाउँदा पछाडि पारिएका समुदायलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ ताकि कसैमा पनि राज्यद्वारा उपेक्षित भएको महसुस नहोस्।

अर्कोतर्फ, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यमहरूले पनि जातीय विद्वेष फैलाउने तत्त्वहरू विरुद्ध सशक्त रूपमा उभिनुपर्छ। विविधता हाम्रा बीच पर्खाल बन्नु हुँदैन, बरु एकताको बलियो पुल बन्नुपर्छ।

बिशेष गरी बहुलजातीय विविधता नेपालको कमजोरी होइन, यो त हाम्रो शक्ति र सौन्दर्य हो। चुनौतीहरूलाई बुद्धिमत्तापूर्ण नीति र संवादमार्फत समाधान गर्दै अवसरहरूलाई समृद्धिको मार्गचित्रमा बदल्नु नै आजको आवश्यकता हो। जबसम्म हरेक नेपालीले आफ्नो जातीय पहिचानसँगै राष्ट्रिय पहिचानमा गर्व गर्ने वातावरण बन्दैन, तबसम्म समृद्ध नेपालको परिकल्पना अधुरै रहनेछ।