इरानका नेता खामेनी को थिए ? किन मारिए ?

    अयातुल्ला अली खामेनी इरानका सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) थिए। उनले सन् १९८९ देखि इरानको सर्वोच्च धार्मिक र राजनीतिक नेतृत्व सम्हाल्दै आएका थिए। उनी इरानको इस्लामिक गणतन्त्रको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्ति मानिन्थे ।

 

 

के भयो?: मार्च १, २०२६ (फागुन १७, २०८२) को रिपोर्टअनुसार, अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा गरेको हवाई आक्रमणमा अयातुल्ला अली खामेनीको मृत्यु भएको पुष्टि भएको छ ।

 

आक्रमणको कारण: अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इजरायली अधिकारीहरूले यस आक्रमणलाई इरानको वर्तमान शासन व्यवस्था परिवर्तन (regime change) गर्ने उद्देश्यले गरिएको 'निश्चित र ठूलो' सैन्य कारबाहीको हिस्सा बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार यो कारबाही इरानबाट हुन सक्ने सम्भावित खतराहरूलाई रोक्न र त्यहाँको नेतृत्वलाई लक्षित गरी गरिएको थियो।

 

यो घटना मध्यपूर्वको राजनीतिमा निकै ठूलो र महत्वपूर्ण परिवर्तन मानिएको छ, जसका कारण क्षेत्रीय तनाव निकै बढेको छ।

 

 

अयातुल्ला अली खामेनीको मृत्युपछिको वर्तमान अवस्था निकै गम्भीर र तनावपूर्ण छ। मार्च १, २०२६ को पछिल्लो अपडेट अनुसार यस घटनाले निम्त्याएका मुख्य असरहरू यस प्रकार छन्:

 

१. सैन्य तनाव र इरानी प्रतिवाद

खामेनीको मृत्युको बदला लिन इरानले 'अपरेसन ट्रुथफुल प्रमिस ४' (Operation Truthful Promise 4) सुरु गरेको छ।

 

मिसाइल आक्रमण: इरानको रिभोलुसनरी गार्ड्स (IRGC) ले इजरायली सैन्य अखडा, रक्षा मन्त्रालय र हाइफा बन्दरगाहलाई लक्षित गरी सयौँ मिसाइल र ड्रोन प्रहार गरेको छ।

 

अमेरिकी आधार शिविरमा आक्रमण: इरानले मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी सैन्य आधार शिविरहरू (विशेषगरी बहराइनमा रहेको ५ औँ फ्लिट) मा पनि आक्रमण गरेको छ।

 

२. इरान भित्रको राजनीतिक अस्थिरता

खामेनीले ३७ वर्ष शासन गरे पनि आफ्नो उत्तराधिकारी स्पष्ट रूपमा तोकेका थिएनन्।

 

सत्ताको रिक्तता: ८८ सदस्यीय 'एसेम्बली अफ एक्सपर्ट्स' ले नयाँ नेता छान्न प्रयास गरिरहेको छ, तर त्यहाँका शीर्ष नेताहरू (सेना प्रमुख र रक्षा मन्त्री) पनि सोही आक्रमणमा मारिएकाले नेतृत्वको ठूलो संकट देखिएको छ।

 

आन्तरिक प्रतिक्रिया: इरानका केही सहरहरूमा शोकको लहर छ भने केही स्थानमा शासन परिवर्तनको आशामा उत्सव मनाइएको रिपोर्टहरू पनि आएका छन्।

 

३. अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव

विश्वव्यापी हवाई उडानमा असर: पश्चिम एसियाको आकाश असुरक्षित भएकाले विश्वभरका हजारौँ उडानहरू रद्द वा डाइभर्ट भएका छन्।

 

कुटनीतिक दबाब: रुसले यो आक्रमणको विरोध गर्दै संयुक्त राष्ट्र संघको आणविक एजेन्सी (IAEA) को विशेष बैठक बोलाउन माग गरेको छ। भारतले पनि सबै पक्षलाई संयमता अपनाउन र नागरिकको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरेको छ।

 

४. अमेरिका र इजरायलको अडान

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले यसलाई "इरानी जनताका लागि आफ्नो देश फिर्ता लिने ठूलो अवसर" भनेका छन्।

 

इजरायलले यसलाई आफ्नो अस्तित्वमाथिको खतरा हटाउन गरिएको "Preemptive Strike" (पूर्व-सावधानीका लागि गरिएको प्रहार) भनेर बचाउ गरेको छ।

 

 यस घटनाले विश्वको तेल बजार वा नेपाल जस्ता देशमा पार्न सक्ने आर्थिक प्रभाव कस्तो पर्ला ?

 

यो घटना मध्यपूर्वको राजनीतिमा निकै ठूलो र दूरगामी प्रभाव पार्ने घटनाको रूपमा हेरिएको छ। अयातुल्ला अली खामेनीको मृत्यु र त्यसपछिको परिस्थिति बुझ्न केही मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार छन्:

 

घटनाको पृष्ठभूमि र प्रभाव

सत्तामा शून्यता (Power Vacuum): खामेनी सन् १९८९ देखि इरानको सर्वोच्च नेताका रूपमा थिए। उनको मृत्युले इरानको राजनीतिक र धार्मिक संरचनामा ठूलो रिक्तता सिर्जना गरेको छ। इरानको संविधान अनुसार 'एक्सपर्ट्स एसेम्बली' (Assembly of Experts) ले अब नयाँ सर्वोच्च नेता छान्नुपर्ने हुन्छ, तर यो प्रक्रिया जटिल र विवादित हुन सक्ने देखिन्छ।

 

क्षेत्रीय तनाव: इरानका 'रिभोलुसनरी गार्ड्स' (IRGC) ले यो घटनाको कडा बदला लिने चेतावनी दिएका छन्। यसले इजरायल, लेबनान, यमन र आसपासका क्षेत्रमा तनाव झन् बढ्ने र सैन्य संघर्ष विस्तार हुन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

 

अमेरिका र इजरायलको उद्देश्य: अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इजरायली नेतृत्वले यो कारबाहीलाई 'शासन परिवर्तन' (regime change) को प्रयासका रूपमा लिएका छन्। उनीहरूको दाबी छ कि यो सैन्य अभियानले इरानको आणविक कार्यक्रम र क्षेत्रीय हस्तक्षेपकारी नीतिहरूलाई अन्त्य गर्न सहयोग गर्नेछ।

 

इरानी जनताको प्रतिक्रिया: देशमा केही वर्गले यो समाचारलाई परिवर्तनको संकेतका रूपमा हेरिरहेका छन् भने अर्कोतर्फ सरकारी पक्ष र समर्थकहरू ठूलो शोक र आक्रोशमा देखिएका छन्।

 

अब के हुन सक्छ?

१. नेतृत्वको खोजी: इरानले छिट्टै नै नयाँ सर्वोच्च नेताको छनौट प्रक्रिया सुरु गर्नेछ। यसले इरानको भविष्यको वैदेशिक नीति र आन्तरिक व्यवस्था कस्तो हुनेछ भन्ने कुरा तय गर्नेछ।

२. सैन्य प्रतिक्रिया: इरानले आफ्नो सैन्य क्षमता प्रयोग गरेर कस्तो प्रतिशोध लिन्छ भन्ने कुराले आगामी दिनमा यो युद्धको स्वरूप कस्तो हुनेछ, त्यसलाई निर्धारण गर्नेछ।

३. वैश्विक प्रभाव: यस घटनाले कच्चा तेलको मूल्य, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र विश्वका शक्ति राष्ट्रहरूबीचको समीकरणमा समेत ठूलो असर पार्न सक्ने सम्भावना छ।

 

यो स्थिति निकै संवेदनशील छ र आगामी केही दिनहरूमा यसले विश्वभरका समाचारहरूमा ठूलो स्थान पाउने निश्चित छ।